به‌ کرات کسانی به‌ این پرداخته‌اند که‌ هنر از سیاست جداست یا هنرمند نمی تواند سیاسی باشد؛هنر وسیله‌ایست در اختیار سیاست یا سیاست وسیله‌ایست برای هنر در راه‌ رسیدن به‌ اهداف والای انسانی،اینها سوالهایی هستند که‌ هر از گاهی از ذهن پویای انسانی خطور می کند.

با این وجود تئاتر به‌ عنوان یک ژانر هنری، همگام با همه‌ی جنبشهای اجتماعی حرکت کرده‌ و در تکاپو بوده‌ است.

به‌ درازای تاریخ بوده‌اند کسانی که تئاتر برایشان اهمیت چندانی نداشته‌ است،در این میان افلاطون از اولین کسانی است که‌ برای تئاتر هیچ اهمیتی قایل نبوده‌ و آرا تحقیر کرده‌ است پیشنهاد افلاطون در این زمینه‌ این است که‌"تئاتر را قدغن کنید،زیرا تئاتر دولت و سیاست را به‌ فساد می کشاند."تئاتر در طول تاریخ بارها ممنوع گردیده‌ است،در قرون وسطی به‌ کرات از طرف کلیسا قدغن اعلام شده‌ است،اما این رویارویی آنقدر بی نتیجه‌ بوده‌ است که‌ مقامات عالی روحانی بلاخره‌ خود را مجبورد دیدند که‌ آنرا در برج و باروی خود محصور  کرده‌ و نظارت بر آنرا آسانتر نمایند.

یک بار دیگر در سال 1642میلادی،26 سال پس از مرگ شکسپیر،تئاتر انگلستان از طرف پوریتانها(1)  قدغن اعلام گردید؛بار دیگر بار در سال 1773 تئاتر از طرف کنگره‌ی انقلاب آمریکا ممنوع شد یک بار دیگر (اینها فقط نمونه‌هایی هستند) هم به سال 1944 در آخرین سالهای جنگ جهانی دوم به‌ وسیله‌ی گوبلز(2) .

آشکارتر از تاریخ اینگونه‌ ممنوعیتها شیوه‌ی عمل آنهاست.حکام میل ندارند ملعبه‌ی دست این و آن باشند آنها از قدرتشان تا سرحد امکان برای محدود کردن آزادیها استفاده‌ میکنند.

پس از به‌ قدرت رسیدن چمبرلن(3)‌ سانسور در انگلستان رسمیت می یابد و تا سال 1968 هم به‌ عمر خود ادامه‌ می دهد.

در سال 1930 استالین تئاتر انقلابی روسیه‌ را به‌ بهانه‌ی اینکه‌ می خواهد((رئالیزم سوسیالیستی را جایگزین فرمالیسم خرده‌ بورژوازی کند)) منحل اعلام داشت،مدتی پس از آن هیتلر در آلمان تئاتر را تحت کنترل خود درآورد.

هانا آرنت در یک رشته‌ تحقیقات مربوط به‌ قانون و استبداد، مسائل جدیدی راجع به‌ قدرت قانونی و استبداد،حکومت و افراد تحت سلطه،‌ ارائه‌ می دهد.در این بررسیها ایده‌ آنارشی از هرج و مرج و عقاید باکونین و مارکوزه‌ را کنار میگذارد چون همه‌ی آنها را تخیلی می پندارد.

هانا آرنت  پدیده‌ی قدردت و زور را دو پدیده‌ی کاملا متضاد می بیند و این همان چیزی است که‌ تم اصلی تئاتر سیاسی قرار گرفته‌ است و همچنان پابرجاست.

یونانیها تحت عنوان سیاست مسائلی را در نظر می گرفتند‌ که‌ به‌ همه‌ی افراد شهر و به‌ طور کلی،به‌ همه‌ی زندگی مربوط می شد؛رومهیا از واژه‌ی((رس پابلیکا))(4) محدوده‌ای را در نظر داشتند که‌ سیاست در آن اعمال می گردید.

بنابر این میتوان زور و قلدری را به‌ عنوان تهدید و تجاوزی دید که‌ زورمندان قلدر بدان وسیله‌ بر حریم کسانی که‌ ((رس پابلیکا)) تضمین کننده‌ی حقوق آنان بود تجاوز می کردند،این همان تمی است که‌ در آنتیگون،ریچارد سوم،گالیله‌ به‌ کار گرفته‌ شده‌: زور همان تجاوز است و اینگونه‌ تجاوز هم، به‌ نام اکثریت اعمال می شود.

تئاتر سیاسی نه‌ تحت نفوذ قدرت حاکم و نه‌ تحت نظر افکار عمومی است.با نگاهی به‌ تاریخ سیاسی به‌ این تجربه‌ی تلخ برمی خوریم که‌ سواستفاده‌ از قدرت تغییر چندانی نکرده‌ است.

بدون شک موضوع تئاتر سیاسی یکی از اکتشفات هر دورانی است؛آنهایی که‌ با تئاتر سیاسی و تاریخ تئاتر سیاسی آشنایی دارند باید از خود سوال کنند چرا تئاتر سیاسی یکی از اکتشافات هر دورانی می باشد؟پاسخ این سوال را باید دا اوایل قرن هیجدهم و قرن نوزدهم میلادی جستجو کرد.

در آن دوران علم زیبایی شناسی به‌ وجود آمده‌ و تکامل یافت،باوم گارتن از پایه‌گذاران این علم می گوید: " سیاست چیز کثیفی است و هنر به‌ ویژه‌ تئاتر را با آن سروکاری نیست." در سال1890 نسل جوان برای اولین بار علیه‌ این طرز تفکر شورید،نظریه‌ی باوم گارتن مبنی بر این است که‌ سیاست امری غیر انسانی است حال آنکه‌ هنر امریست انسانی و این دو با هم در تناقض اند و نمی توانند با هم در یک راستا پیش بروند.

به‌ جرات میتوان گفت که‌ اکثر آثار هنری به‌ گونه‌ای سیاسی بوده‌اند،حتی آثار یونان باستان. در دوره‌های بعدتر در دوران الیزابت در انگلستان این مقوله‌ یعنی تئاتر سیاسی به‌ اوج خود می رسد(با ظهور شکسپیر؛ بزرگ مرد عرصه‌ی تئاتر همه‌ی اعصار).

حتی یک اثر از شکسپیر را نمی توان نام برد که‌ در آن به‌ گونه‌ای با سیاست برخورد نشده‌ باشد،شیوه‌ی درام نویسی او آنسان که‌ تاریخ نشان می دهد معمول شده‌ بود،غم و اندوه تراژدی رمئو و ژولیت و همچنی حسادت یاگو در اتللو، سیاسی است؛آثار دیگر از شکسثیر که‌ جزء تئاتر سیاسی به‌ شمار می آیندعبارتند از:هملت- لیرشاه- ژولیوس سزار- کریولان- آنتونیوس و کلئوپاترا- ترویلوس و کرسیدا- تیمون آتن- طوفان و بلاخره‌ هانری هشتم.

هملت یکی از شاهکارهای درام نویسی جهان است و حداقل در شرق شکسپیر با این اثر شناخته‌ شد.آیا هملت یک تئاتر سیاسی است؟چگونه‌ میتوان این اثر را ناموفق دانست حال اینکه‌ این اثر بیش از همه‌ی آثار دیگر شکسپر در جهان معروفیت یافته‌ و نیز اجرا گردیده‌ است.

شکسپیر در تراژدی هملت خواسته‌ است که‌ از فشار افکار عمومی در سیاست داحلی بکاهد،به‌ همین دلیل سیاست خارجی را وسیله‌ قرار داده‌ است،در تراژدی هملت؛ملکه‌ی دانمارک گرترود،خود الیزابت ملکه‌ی انگلیس است یعنی به‌ گونه‌ای هرچه‌ تمامتر شخصیت هوس باز و اسیر هوی و هوس الیزابت را در شخصیت گرترود به‌ تصویر کشیده‌ است و دانمارک،همان انگلیس می باشد و شخصیت تراژیک هملت نیز خود نویسنده‌ است که‌ از این نابسامانیها رنج میبرد.

الیوت شاعر معروف انگلیسی در این مورد میگوید که‌ این اثر درامی پیچیده‌ و پر هیجان است اما شکسپیر از عهده‌ی وظیفه‌ی ویژه‌ برنیامده‌ و ناکام مانده‌ است،اما کدام وظیفه‌؟در نشان دادن رابطه‌ی هملت با مادرش، زیرا"مهمترین مسئله‌ی عاطفی و تکان دهنده‌ در این اثر احساس پسری است درباره‌ی مادر گناهکارش"(5) و این مادر زمینه‌های شخصی ((لیدی مکبث)) را در تراژدی مکبث دارا نیست. در اینکه‌ هملت یک اثر سیاسی است هیچ شکی نیست،متاسفانه‌ در اینجا مجال پرداختن به‌ بقیه‌ آثر سیاسی شکسپیر نیست و ناچارا  با اشاره‌های جزیی که‌ به‌ هملت کردیم اکتفا میکنیم ...

روند تئاتر سیاسی بعدها هم به‌ حیات خود همچنان داده‌،در این میان در سده‌ نوزدهم یکی از پر آوازه‌ترین نویسندگان دیگر در نروژ، ظهور میکند و او هم کسی نیست بجز هنریک ایبسن.

پرداختن به‌ کارهای ایبسن و نقد آثارش از عهدی هر کسی ساخته‌ نیست؛ایبسن مواردی را همانند افسانه‌ و تراژدی به‌ کار گرفت اما در آن زمان پرکردن صحنه‌ از چیزهای رنگارنگ- به‌ مانند خود زندگی- برای همگان پر اهمیت می نمود.

اکنون این سوال مطرح است که‌ اینها چه‌ ارتباتی با تئاتر سیاسی دارد؟

اشباح ایبسن(1881) که‌ ممنوع اعلام شده‌ بود،در سال 1890 - از طرف کلوب در برنامه‌ی تئاتر گنجانیده‌ شد- این درام گوشه‌ای از ((زندگی)) را نشان می دهدکه‌ تا آن زمان هرگز به‌ نمایش درنیامده‌ بود.فلج کامل به‌ عنوان بیماری سفلیس،نمایش انسانهایی که‌ مجبور بودند با ابتلای به‌ این بیماری به‌ زندگی خود ادامه‌ دهند.اما این تم اصلی ایبسن،برای او این بیماری بهانه‌ای بود جهت اعتراض به‌ یک مرد جنایتکار. ایبسن در اینجا به‌ هیچ وجه‌ سرنوست را مسئول نمی داند بلکه‌ اخلاق را مسئول دانسته‌ و به‌ باد انتقاد می گیرد.

هرچه‌ علاقه‌ و توجه از اصل موضوع کمتر شده‌ و بیشتر با قربانیان همدردی گردد،اثر انتقاد و برندگی انتقاد کمتر خواهدشد.

"انتقاد اجتماعی ایبسن تقریبا همیشه‌ سیاسی است،چون این انتقاد به‌ جامعه‌ در مقابل اخلاق جنایتکار،هشدار می دهد.این که‌ درامهایی جامعه‌ی معینی را به‌ باد انتقاد نمی گیرند‌،خود دلیلی است بر انقلابی بودن آنها،گرچه‌ این انقلابیگری بدوی آنارشیستی و و نهیلیستی متجلی میشود.''(6)

در تاریخ تئاتر سیاسی از((جمهوری وایمار)) به‌ کرات سخن رانده‌ شده‌ است،برای بسیاری وایمار یک انقلاب از دست رفته‌ است.یک جموری و دمکراسی پس از پانده‌ سال دو دستی تقدیم هیتلر و دار و دسته‌اش شد،در آن زمان پایتخت رایش آلمان(برلین)به‌ اندازه‌ای نا امن بود که‌ صدراعضم دولت موقت به‌ هیچ وجه‌ صلاح ندید که‌ کنگره‌ی ملی را آنجا برگذار کند به‌ همین جهت"ابرت"نمایندگان مردم را برای تصویب قانون اساسی جدید به‌ شهر کوچک وایمار دعوت نمود جلسات کنگره‌ ملی در "سالن ناسیونال تئاتر"آن شهر تشکیل گردید و قانون اساسی جمهوری جدید در شرایط تشنج سرانجام در همانجا به‌ تصویب رسید.

در تاریخ بشریت این اولین باری است که‌ قانون اساسی یک حکومت در یک سالن تئاتر به‌ تصویب برسد.

افراد انقلابی تئاتر از سال 1910 میان اکسپرسیونیسم،تجربیات تکنیکی و هجوم سیاسی سرگردان بودند.در اکسپرسیونیسم آلمان این حرکت به‌ سرخوردگی منتهی شد. بعدها در زیر فشار نازیسم،اروین پیسکاتور و برتولت برشت به‌ این نتیجه‌ رسیدند که‌ در تئاتر باید به‌ سیاست ارجعیت داد.

 این دو (پیسکاتور و برشت)از طرف زیبایی شناسان ایده‌آلیست مورد شدیدترین حملات واقع شدند ولی با این وجود توانستند آن طرز تفکر کهنه‌ و قدیمی را به‌ طور بنیادی از میان بردارند و به‌ عنوان پایه‌گذاران تئاتر سیاسی(در آن دوران)به‌ رسمیت شناخته‌ شدند.البته‌پیسکاتور و برشت موجدین تئاتر سیاسی نیستند،اما کار بزرگ آنها در این راه فراموش نخواهد شد.

برشت و پیسکاتور فصل جدیدی در تاریخ تئاتر سیاسی گشودند،این فصل جدید رابطه‌ی سیاست و تئاتر را از دیدگاه‌ معینی در جریان تاریخ تئاتر سیاسی روشن می کند.

برای پیسکاتور تئاتر یک پارلمان و تماشگران هم قانونگذار بودند،برای این پارلمان مسائل بزرگ و تعیین کننده‌ و عمومی به‌ شیوه‌ای تجسمی نشان داده‌ می شوند.به‌ جای سخنرانی یک نماینده‌ راجع به‌ اوضاع نابسامان،کپی هنرمندانه‌ی آن شرایط،عرضه‌ می گشت.صحنه‌ مکلف بود تا به‌ پارلمان(تماشاگران)این امکان را با – تصاویر و شعارها- بدهد تا با آن بتواند به‌ تصمیمات سیاسی خاص برسند.

---------------------------------------------

1- پوریتانیسم،ایدئولوژی حزبی به‌ همین نام در انگلستان قرن شانزدهم بود که‌ به‌ مخالفت با کلیسای انگلکین پرداخت، پوریتانها در حقیقت پروتستانهای اصلاح طلبی بودند که‌ به‌ مخالفت با کالونیستهای رفورمیست ژنو،فعالیت میکردند.

2- گوبلز،یکی از رهبران اصلی آلمان نازی که‌ به‌ سال 1945 در برلین همراه خانواده‌اش دست به‌ خودکشی زدند.وی سر دبیر روزنامه‌ی اشتورم بود و در سخنوای و تبلیغ بی نظیر بود.

3-چمبرلن،یکی از سیاستمداران نامی انگلستان که‌ از سال 1869تا 1940 می زیسته‌ است ای از سال 1937 تا 1940 نخست وزیر انگلستان بود.

4- پابلیک یا رس پابلیکا،در زبان لاتین یعنی موضوع و مسئله‌ی همگانی،یا دولتی که‌ در آن قدرت در دست یک نفر متمرکز نبوده‌،بلکه‌ در اختیار همگان و یا لااقل در دست اقلیتی باشد.

5- ملشینگر،زیگفرید،تاریخ تئاتر سیاسی،ترجمه‌ی سعید فرهودی،نشر سروش تهران،چاپ دوم ،ص 176

6- همان، ص88-87

--------------------------------------------

منابع:

1- پیسکاتور،اروین:تئاتر سیاسی،ترجمه‌ی فرهود، سعید،نشر قطره‌،چاپ اول1381

2- ملشینگر،زیگفرید:تاریخ تئاتر سیاسی،جلد1و2،ترجمه‌ی فرهودی،سعید،نشر سروش،چاپ دوم1377

3-اونز،جیمز: تئاتر تجربی از استانیسلاوسکی تا پیتر بروک،ترجمه‌ی مصطفی،اسلامیه‌، نشر سروش،چاپ سوم1382

4- براکت،اسکار. ک: تاریخ تئاتر جهان،جلد سوم،ترجمه‌ی هوشنگ آزادی ور، نشر مروارید،چاپ سوم1380