مقدمه ای برای شناخت نمایش در کردستان

(قسمت اول )

 تالیف :عبدالرحمن عزیزی

قرنها پیش از میلاد  در سر زمین مادها و حتی پیش تر از ان شانو (نمایش) به عنوان ابزاری موثر برای برگزاری مراسمات مذهبی وملی وسرگرم کننده وتفریحی وانتقال مفاهیم به  مردم خصوصا مردمی که از نعمت سواد بی بهره بودن  استفاده  فراوانی می شده است.

شانو ضمن سرگرم  کردن بینندگان داستانهای قهرمانان مردم و ارزشهاوخصایل اخلاقی ورفتارهای نیکو و خردمندانه آنها و فضایل انسانی را بیان می کند وانها را از خطرات پستی و فرومایگی ورذالت آگاهی می سازد و فلسفه زندگی وزیستن را با بیان ساده ای تشریح می کند 

طبیعت به نیکو کاران پاداش وبدکاران را جزا وبه عقوبت خود می رساند . 

شانو دانشگاه همه انسانها اعم از فقیرو بی سواد وغنی و اگاه است وهمه در برابر آن یکسانند . شانودارای جایگاه والاوارزشمندوازهنرهای کامل و پر طرفدار کردستان است. 

به دلایل زیادی از جمله ورود مذاهب جدید , جنگ ها , تهاجم فرهنگی وهمجواری با فرهنگهای مختلف دیگربسیاری از انها از بین رفتند وبدست فراموشی سپرده شدند بطوری که حتی نامی ازانها در فرهنگ لغات نیز ذکر نشده است. 

"شانو" شامل زبان اشارات و حرکات ساده ورمزی, اعضای متحرک بدن (دست –پا- صورت – پیکر) برای بیان حالات وتفهیم واژه ها وموسیقی است.  

موسیقی واصوات در شانو سهم بسزایی دارد. از موسیقی و اصوات برای شناساندن داستان وایجاد ریتم وتمپو درقصه , اهنگ ووزن بخشیدن به حرکات واشارات وگسترش زمینه های داستان است وراهنمای کسانی است که به پایکوبی ورقص می پردازند. 

نوع موسیقی به حسب متن داستان و حال وهوای مرتبط با قصه فرق می کند اما موسیقی کلیه شانوها دارای دو ویژگی مشترکند " وزن وآواز"ووسایل وابزالات و وسایل موسیقی شانو به ساده ترین وسایل موجود در دسترس ختم می شود. ( سرنا یا دهل وضرب وطبل – کدو " کوله که" – شمشال – سرنا- شمشال "نی" – بالوره- بالابان –و.... 

گریم وآرایش در شانو نیز بسیار ساده و در بسیاری از شانو ها با استفاده از یک ماسک ویا گریم صورت با ابتدایی ترین  وسایل قابل دسترسی مانند رنگهای گیاهی وزغال انجام می شده است .ودر پس این همه سادگی هدف بزرگی نهفته است . معرفی شخصیت هایی که انسانهای معمولی اند .  

وبرگزار کنند گان شانو نیز مثل همه مردم , ادم های عادی بشمار می روند .

جامه ولباس مورد استفاده نیز ساده اند . حتی عروسکها نیز همچون لباسهای مورد استفاده مردم طراحی می شوند . 

جایگاه اجرا وصحنه شانوهر کجا می تواند باشد . هر کجا که بتوان مردم وحتی جماعت کوچکی مانند چند خانواده را دور هم جمع کرد . شبها زیر نور ماه وچراغها واتش معمولی وروزها در زیر تابش نور خورشید . 

بازیگران همه در صحنه وکنار مردم می ایستند وزمانی که نوبت بازیشان فرا می رسد وارد صحنه اصلی می شوند . علی اصوال هر بازیگری می تواند همه نقش ها را بازی کند وتشخیص بهترین استاد بازیگری فقط از طریق , بیان واواز , وصدای خوش  و فی البداهه گویی دربازی قابل تشخیص اند. 

خوی وخصلت ادم های شانو بر حسب نوع بیان وجامه ای که بر تن دارند قابل تشخیص اند وجود دارد که عمده ترین انها عبارتند از – 1- پادشاه-2- وزیر – 3- نوکر احمق وابله – 4- نوکر زیرک ورند- 5-خانم خانه 6- کچل حقه باز ورند 7- پیر دانا -8- پیر زن عجوزه وفضول وهم چیز دان9- اسیابان 10- اهنگر 11- جوان عاشق پیشه 12- 000 

تحقیق در باره شانو وریشه های ان در کردستان توام با تفحص وپژوهش دراداب و ائین ها وسنت های کردی تاریخ گذشته ویافتن مبدا اصلی ودنبال کردن روند چگونگی تکامل ان ونحوه اجرای شیوه های برگزاری شانو است. 

شانوکردی بر عکس گونه های نمایشی دیگر مناطق و تمدنهای دیگر است . 

 در تئاتر ونمایش بسیاری از تمدنها ی گذشته, در اصل خدایانند که بر روی صحنه محدود مادی در برابر مخلوقات می ایستند , حرکت می کنند ویا می رقصند. اما در شانوی کردی این انسانها هستند که متحد ویا به تنهایی با حرکات رقص و پایکوبی به وسعت معنای مقدس "" مروف"" انسان به حرکت در می ایند ودرام جادویی متشکل از جهان بینی وایدلوژی را وبه معنای تام مکتبی را تجربه می کنند و برای دست یافتن به خود شناسی واعتلای روح ودرون خود به مانند خورشید حلقه می زنند ومی درخشند واز خود برای دیگر تمدنها افسانه می سازند ومعنای اساطیری پیدا می کنند در حالیکه ایناه همان انسان های هستند که بوده اند وخواهند بود. 

شانوی کردستان به هیچ ریشه در اساطیر وافسانه های موهوم ندارد واگر بمانند تحقیقات در تئاتر دیگر کشورها به این سمت وسو برویم دچار سردر گمی می شویم وچون به نتیجه ای نخواهیم رسید وریشه شانو را نخواهیم یافت. وهمچون دیگران دچار این توهم می شویم که کردها احتمالا مراسمات نمایشی محکم ومداومی نداشته اند .

در شانو " مقدس وغیر مقدس"کاملا مشخص اند و دارای سیر نموداری کاملا قابل تشخیص . چرا که ابتدای شروع شانو معلوم وانتهای ان نیز روشن وبر همگان اشکار بود که درچه لحظه ای این مراسم به پایان می رسد. 

در شانو از کلمات کاملا مشخص وقابل مفهوم از رقصی پر شور ووجد اور استفاده می شود . تا سپاسی باشد از روشن کننده زمین و اسمان " روژ" واین رقصها  از ازل تا بحال توسط انسانها انجام گرفته است . وبه همین دلیل است که هر گونه تحقیق در موردگذشته ان مارا به زمان حال پیوند می دهد 

شانو مال همه ی مردم است واجرای ان متعلق به طبقه یا شخص خاصی نیست ودرهمه جا وهمه حال می توان انرا اجرا کرد . همه افراد در محله های خود ودر جشنها ی خانوادگی یا ملی ومذهبی که در مقطع های مشخص و خاص سالانه اجرا می شود شرکت می کنند.

در طول تاریخ رشد وگسترش هنر شانو در نزد  کردها تابع همان قوانینی است که هنرهای دیگر در نزد این ملت از ان پیروی کرده اند وکیفیت ان بستگی تام به رشد وپختگی دیگر هنرها واداب وسنتها دارد وبه همین دلیل شانو محصول سنتی مرکب وپیچیده برای بیان پیام های انسانی به ساده ترین شکل ممکن است که زاییده ذوق واستعداد های شخصی شرکت کننده دران است.

شانو یک سنتی تغییر ناپذیر است که در همه حال بسوی تکامل پیش می رود .

شانو خود به صورتهای مختلفی تقسیم می شود .1- شانوی شعری 2- شانوی بیانی 3- شانوی رقص وحرکات پیکر

1-"شانو"ی شعری به اواز خوانده می شود وبی کلام نمایش داده می شود .

2- وشانوی بیانی که در سکوت ویا همراه با حرکات ساده تقلیدی  انجام میگیرید.

3- وشانوی رقص ومیان پرده های تمثیلی که با شرکت همه حضار انجام می گیرد که لحظات محسور کننده ای آن بر تراکم وتکامل ان می افزایید.

همه این موارد برای ورود به ماورالطبیعه ی مملوس وعینی ودرعین حال در اوقات معمول دست نیافتنی است.

تماشاگران "شانو" در حالیکه توسط حرکات ؛ موسیقی؛صداها، رقص وپایکوبی مجذوب کننده محسور شده اند از خود بیخود واز فضای اطراف خود ودرون خود فراتر می روند.

"شانو "یی که فقط با بیان وحرکات ساده اجرا می شوند ودر ان رقص واواز اجرا نمی شود در عین ساد گی سعی بر بیان ، توصیف وتصویر روحیات است وضمن آنکه بسوی تلطیف زیبا شناسی وفنی است در پی تعمق در ایدلوژییهای اجتماعی وسیاسی هستند، ضمنا شانو از ازادی همبسته با یک زندگی ساده طبیعیبر خوردار است وتقلید از انسان به منتهی الیه خود می رسد وهمین خصیصه آن را از بیشتر نمایش های دیگر تمدنها وملتهای دیگر متمایر می سازد.

       زبان گویش، ادبیاتی وشاعرانه قوم کرد دارای یک ماهیت ابزار گون است ودارای ارزش کاربردی وعملی دارد . یعنی برای یک هدف مشخص بکار برده می شود وپس از انجام وظیفه دیگر ارزش خود را از دست می دهند . چرا که کلمات هر چند دارای انسجام  و زیبایی خود باشند اما ضعیف تر از ان هستند که بتوانند که با حقیقت زنده آثار و اشیاء برابری کنند وبه درون آن راه پیدا کنند . کلمات دارای حالتی عمومی وسایه ای از اشیاء  وآثارند وشبح آنرا برای ذهن باز سازی می کنند که در حقیقت تصویری خارج از محدوده خلاقیات وآفرینش است.

     گروههای شانو در طی مدتی که در روستاها ودهکده ها ساکن می شدند در زمانهای که کار نمایش نداشتند به کمک اهالی در امر کار کشاورزی وغیره می پرداختند ودر عوض اهالی روستا به آنان دستمزد ویا مایحتاج مادی آنها را تامین می کردند.

     اگر در گروههای شانو آدمهای باسوادی وجود داشت ومی توانست بخواند وبنویسد گاهی اوقات از سوی اشخاص ومحققان یا ادارات دولتی ونهادهای اجتماعی در روستای محل اقامت دست به تحقیق وبررسی می زدند وپرسشنامه های را که دریافت می داشتند را پر کرده وبه آنان تحویل می دادند.

  شانو در کل به دو گونه " سنگین وجدی" و "مفرح" تقسیم می شوند. در اولی موضوع  سنگین وجدی است واحساس حزن واندوه با تاکید فراوان در قالب آواز ، رقص وپایکوبی عرضه می شوند . ودر دومی همه چیز مفرح وسبک است واز گفت وگو استفاده فراوان میشود

وتاکید نمایش بر روی جنبه های خنده آوار وعامیانه ودرعین حال دارای پیام وهدف خاصی است.

   در اولی شانو با مسائل اجتماعی وانسانی رابطه نزدیک وتنگاتنگی دارد وبا تکیه بر رقص و آواز ، سعی در بیان عالی وانسانی دارد .

که غالبا بر گرفته از اثار ادبی است. در دومی"شانو" با استفاده از واقعیتهای روز مره وحتی الامکان ساده واز عامل گفتگو(دیالوگ )بیشتر استفاده می شود.

 علیرغم همه این تفاوتها ، هنوز هم به سختی می توان ماهیت اصلی این دو شیوه را شناخت وانهارا از هم متمایز ساخت .

       از دیگر مراسمات آئینی وشانوی ملت کرد مراسم "جرپن یا کرپن" است .

در شانو " مقدس" و"غیر مقدس" کاملا مشخص اند ودارای سیر نموداری کاملا قابل تشخیص . چرا که ابتدای شروع شانو معلوم وانتهای آن نیز روشن وبر همه آشکار بود که در چه لحضه ای این مراسم پایان می یابد.

      در" شانو"از کلمات کاملا مشخص وقابل فهم وازرقصی پر شور ووجد آور استفاده می شود . تا سپاسی باشد از روشن کننده زمین وآسمان " روژ" . واین رقصها از ازل تا بحال توسط انسانهای مادی انجام گرفته است . وبه همین دلیل است که هر گونه تحقیق در گذشته آن مارا به زمان حال پیوند می دهد .

   "شانو" مال همه ی مردم است واجرای آن متعلق به طبقه یا شخص خاصی نیست ودرهمه جا وهمه حال می توان آن را اجرا کرد .همه افراد در محله های خود در جشنهای خانوادگی یا ملی که در مقطع خاص در جشنهای سالانه اجرا می شود شرکت می کنند .

     در طول تاریخ رشد وگسترش هنر "شانو" در نزد " ملت کرد تابع همان قوانینی است که هنرهای دیگر نزد این قوم از آن پیروی کرده اند وکیفیت آن بستگی تام به رشد وپختگی دیگر هنرها وسنتها دارد .  

   وبه همین دلیل "شانو" محصول سنتی مرکب وپیچده برای بیان پیام های انسانی به ساده ترین شکل ممکن است که زاییده ذوق واستعداد های شخصی شرکت کننده در آن است .

"شانو" ی شعری به آواز خوانده می شود وبی کلام نمایش داده می شود . وشانوی بیانی که در سکوت ویا همراه با حرکات ساده وتقلیدی انجام می گیرد که لحظات محسور کننده ای آن بر تراکم وتکامل آن می افزاید . همه این موارد برای ورود به ماوراء الطبیعه ی ملموس وعینی ودر عین حال در اوقات معمول دست نیافتنی کننده محسور شده اند از خود بیخود واز فضای اطراف خود ودرون خود فراتر می روند.

"شانو" یی که فقط با بیان وحرکات ساده اجرا می شوند ودر آنان رقص وآواز اجرا نمی شود  ودرعین سادگی سعی بر بیان ، توصیف وتصویر روحیات است وضمن آنکه بسوی تلطیف زیبا شناسی وفنی است ودرپی تعمق در ایدلوژیهای اجتماعی وسیاسی هستند ، ضمننا شانو از آزادی همبسته با یک زندگی ساده وطبیعی بر خوردار است وتقلید از انسان به منتهی الیه خود می رسد وهمین خصیصه آ نرا از بیشتر نمایش های دیگر اقوام وتمدنها متمایز می سازد .

دیو(daeve) نام معمول خدایان آریایی بود . که معمولا بصورت مشترک سیاه وسفیداند. آفریدگار جهان مینوی ومادی اند . که هردو مربوط به این جهان اند دیو سفید افریدگار جهان مینوی وسر چشمه همه نیکی ها وخوبی هاست ودر مقابل او دیو سیاه فاعل شری وخبیث و زشتی های جهان از قبل اوست ، ودر مجموع جهان امیخته است از بدی وخوبی ، سیاهی در مقابل سفیدی ، تاریکی در برابرروشنایی ، آنچه در جهان زشت وخبیث است منسوب به دیو سیاه است. وانسان جزوی از جهام مادی وتنها موجودی است که دارای دو بعد مادی ومعنوی است .

ونماد جهان در جهان . دو نیروی نیکی وبدی ، دو گوهری است همزاد کلیت در انسان که نتیجه آن بنیاد هستی ونیستی از ویژگیهای مشترک آنان کار وکوشش است . دیو سفید به امید رزق و روزی و آسایش زندگی جهان ودیو سیاه بخاطر زحمت واذیت وآزارش

  مردم برای دور کردن دیو سیاه (دیونسیان) جشن های بر پا می کردند وبرای او قربانی می دادند و از دامها وحاصل زراعت خود به خاطر او انفاق می کردند.

 "گرهم": وکیل و معاون واز پیشوایان ومرسل (دیونسیان) بود وطی مراسمی خاصی مردم بصورت ( جرپن) یا (کرپن) در می امدند ومراسم قربانی کردن گاو وگوسفند وبز و... را بجا می آوردند.آنگاه "کوی"امیر بزرگ وفرمانروای (دیونسیان ) همراه با گروه هم ناظر بر مراسم می شدند." کوی" از گرهم دارای مقامی بالاتر بوده است . برای اینکه مراسم به حالت شادی برسد از شرابی موسوم به " هوم" که آنان را مست می کردند وبعد از خالی شدن پیاله ها را از خون ریخته شده حیوانات پر می کردند وبه " دیونسیان "تقدیم می کردند

   زمانی که شخصی عمرش بسر می امد ومرد . دیو سیاه ودیو سفید سهم خود را در کفه ترازو ی اعمال می نهند وهر کدام به اندازه آن به وی پاداش می دهند.

پاداش دیو سفید شادی روح(کا) وپاداش دیو سیاه" دیونسیان" عذای روح(کا) است. در مورد شادی وپاداش و سزای دیو سیاه ودیو سفید سخنان بسیاری آمده است که تکرار پاداش خیر وشر وآتش سوزنده وآب روان وجویبار ها است.

هنرمندان کرد الگوی آداب ورسوم مربوط به انسان وحرکات حیوانات را برای نمایش های خود در نظر داشتند وازان بهره می جستند وبه خلاقیت می پرداختند .

بزرگان هنر شانو وموسیقی اساسی را پی ریختند که نسلهای بیشماری توانستند آثار خود را بر پایه آن شکل دهند .

در هیچ یک از دوره ها، شعرا ، شانو سازان و موسیقدانان در خدمت دولت نبوده اند هر چند تلاششان را هم نوعی کار ووظیفه به حساب می اورند . آنان هنر دستوری ودولتی را هنر نمی دانستند .آثار وکار آنها خود جوش وکمتر در رقابت با دیگر گروهها بر می آمدند چرا که مردم قضاوت را بعهده داشتند.

 اجرای نمایش های کمدی ، سنتی بودکه بیشتر مردم در تماشای آن شرکت داشتند . ودلیل رواج نمایش کمدی  را نباید از انگیزه های سیاسی روز را از نظر دور بداریم . اجرای مراسم شانو های کمیک ورقص های ویژه را که در آغاز در ارتباط با مراسم قربانی کردن برای " دیونسیان" بوده وبعدها " فرهنگ باروری" به آن افزوده شده هریک از این مراسمات علامتی مخصوص داشته است .

با توجه به ویژگیهای این مراسمات در می یابیم که در همان دوره "شانو" به اوج کمال خود رسیده اند . شانوی آن دوره صرفا سرگرمی قشر خاص یا بخش کوچکی از اجتماع نبوده اند ویک نوع مراسم سنتی – ملی برای تمام مردم به شمار می روند وبه همه ملت تعلق داشت.

برای بزرگداشت "دیونسیان" مراسمی پر شور برگزار می گردید که قسمت اعظم آن را آوازها ورقصهای ویژه ای تشکیل می داد . اغلب این

آثار در خانه های بزرگ یا میدانهای شهر یا روستا برگزار می گردید . محل اجرای رقص واواز جایگاه بزرگ ومدور بود که تماشاگران به دلخواه در اطراف آن جمع می شدند . نوازنده گان در وسط جمعیت می ایستادند ومراسم را می گرداندند وجوانان دختر وپسر می توانستند در مراسم رقص شرکت کنند. دیگر مردم بیشتر مردها در پایین وزنان بروی پشت بام ها مراسم را نظاره می کردند وبا هلهله وکف زدن شور وشعف مراسم را صد چندان می کردند.

   صنوف مختلف همگی در یک مراسم واحد به اجرای نمایش های مختلف بوسیله ابزارالات موجود خود می پرداختند و مثلا آهنگران ابزالات آهنی – کشاورزی زا تعمیر ویا به قیمت ارزانتری در اختیار شرکت کننده گان می گذاشتند . کشاورزان میوه ها ومحصولات خود را بصورت رایگان ویا با قیمت معمول عرضه می کردند

  نجاران در ساخت وسایل دیگر وتعمیر آنها ،کافه داران وآشپز ها در مورد تهیه غذا ومیخانه داران در عرضه محصولات ومشروبات خود

این گونه جشنها  و بازیها بیشتر در فضای آزاد وبزرگی برگزار می شد ودر ساعات معینی همه شرکت کننده گان در صورت تمایل در رقص وپایکوبی شرکت می کردندکه توسط نوازنده گان گردانده می شد . در بیشتر این جشنواره همه قشر جامعه همزمان ودر کنار هم جمع می شدند . ویک نوع تمرکز آگاهانه وآشکار ،زمانی که رقص وپایکوبی تمام می شد دسته های مطرب وتقلید چی ها نمایش های اجرا می کردند.

در این گونه موارد افرادی به عنوان " رامشگری(سیمای مضحک) با نمایش با حیوانات ،میمون ،وعنتر،کشتی با خرس ،شیر،ویا حیوانات درنده دیگر ویا با زدن ماسک وپوشاندن چهره به تقلید صدا و حرکات به اجرای برنامه های با همراهی وسایل وایزارلات موسیقی می پرداختند.

زمان برگزاری بیشتر این مراسمات وبرنامه ها بعد از برداشت محصول واویل بهار و عید نوروز بود.

" مروکا" یا ( مجعمعه) یا " که شه ف " طبق های چوبی ( یا بعضا از جنس فلزات )بزرگی بود که غذا ومواد خوراکی بر روی آنها قرار داشتند وهنگام نهار یا شام از سوی خانه ها به مردم برگزار کننده هدیه می شد که بر روی این طبق ها غذاهای گوناگون وبهتر ین نوع غذا قرار داشت . این طبق ها دارای اشکال هندسی و منقوش بوده اند.

 مراسم (سان وسپاس) یا سانسپاس ( دید وبازدید  وسپاسگزاری ) جزء مقدس ترین چیزها و مراسمات مردم به حساب می آمده سپس در بعضی اوقات قبل از شروع مراسم در صبح زود یا عصر وغروب بزرگان خانواده وسالخورده گان پس از عبور از کوچه ها وگذرهای شهر وروستا به خانه دوستان و آشنایان رفته وعید را به همدیگر تبریک گفته واز همدیگر حلالیت طلب می خواستند ودلجویی می کردند .

همانطور که بیان شد این رابطه ناگسستنی میان "شانو" ،جهانبینی و ایدلوژی و دریک کلام زندگی بوده است .

"شانو" ها معمولا بدون صحنه هستند .

ریشه مراسمات برگزار شده در بهار جنگ میان تاریکی و روشنایی و گرمی وسردی وتابستان وزمستان است .